De weg naar het avondland: Oekraïne-Polen

Jan is aangekomen in Lviv, een charmante stad in het westen van Oekraïne. In dit deel van Europa zijn de grenzen talloze keren verschoven en herschikt. Ooit lag Lviv in Polen, tot Stalin aan het begin van de Tweede Wereldoorlog dit gebied bij de Sovjet-Unie inlijfde. De inwoners van Lviv werden massaal gedeporteerd, maar overal in de stad vind je nog sporen van het katholieke Poolse verleden. Op de begraafplaats van Lviv vallen de vele Poolse namen op. Elke dag komen Poolse toeristen en scholieren hier de graven van hun voorouders opzoeken. Van de begraafplaats trekt Jan naar de universiteit van Lviv. Hij heeft er een afspraak met historicus Yaroslav Hrytsak. Die vertelt dat de twintigste eeuw voor de Oekraïners één lang verhaal van gruwel en rampspoed was. Van de start van WOI tot aan het einde van WOII stierven de helft van de mannen en een kwart van de vrouwen een gewelddadige dood.

Vijftig kilometer ten westen van Lviv ligt de grens met Polen, de poort naar Europa. Jan rijdt Polen binnen met een apart gevoel. Nauwelijks twintig jaar geleden was dit nog een verre, vreemde wereld, weggestopt achter een 'ijzeren gordijn'. Nu voelt het alsof hij al half is thuisgekomen. Het Poolse dorp Theofilov beleeft een hoogdag met de komst van de legendarische icoon van de zwarte Madonna van Chestochova, de beschermheilige van Polen. De Zwarte Madonna reist voortdurend door het land en verblijft elke dag in een ander dorp. De Polen beschouwen het als een unieke eer om haar te mogen vergasten. Tijdens de processie ontmoet Jan Father Chung, een Chinees die in Maleisië werd geboren. Tijdens zijn studies in Engeland kwam hij in contact met een Poolse priester die hem bekeerde tot het katholicisme. Polen is nu zijn spirituele thuis geworden.

Jan bezoekt het voormalige concentratiekamp van Auschwitz. In het nabijgelegen Krakau, dat tot de Tweede Wereldoorlog een bloeiende joodse gemeenschap had, ontmoet hij Zofia Radzikowska. Zij werd in de joodse wijk van Krakau geboren en was vier jaar toen de oorlog uitbrak. Eeuwenlang trokken de Romazigeuners vrij rond door Polen. Sinds de jaren zestig moeten ze een vaste verblijfplaats hebben, maar veel vooruitgang heeft hen dat niet opgebracht. In de Roma-gemeenschap van Kielce is iedereen werkloos en gaan kinderen niet of nauwelijks naar school. Met zijn Roma-tolk Marta Gabor wordt Jan uitgenodigd bij Jan en Helena Paczkowski. Zij herinneren zich de tijd dat de Roma vrij rondzwierven en van niemand afhankelijk waren. Presentatie: Jan Leyers.

De weg naar het avondland - Rusland - Oekraïne

Jan is gearriveerd in Wolgograd, in het diepe zuiden van Rusland. Lenin kijkt nog altijd uit over de Wolga, maar de revolutie is hier allang dood en begraven. Aan de voet van zijn standbeeld wordt alleen naar de toekomst gekeken. Volgens de legende brengt deze plek geluk, en iedereen die gaat trouwen in Wolgograd komt eerst hiernaartoe. In Rusland wordt tegenwoordig veel getrouwd en het demografische resultaat is navenant. Het land kent sinds kort een ware babyboom. Volgens Tatjana Kozlovskaja, die aan de universiteit van Novotsjerkask doceert, heeft het te maken met de nieuwe golf van optimisme die Rusland overspoelt.

Jan neemt afscheid van Rusland, dat het grauwe verleden van zich heeft afgeschud en vertrekt met de trein naar de voormalige Sovjetrepubliek Oekraïne. Odessa, een havenstad aan de Zwarte Zee, was een van de basissen van de Sovjetmarine. Bij de beroemde Potemkintrappen maakt Jan kennis met kapitein Erlen Baileys, die 20 jaar lang officier was op een Sovjetduikboot. Na de val van de Sovjet-Unie werd Odessa opnieuw wat het daarvoor altijd was geweest: een stad van snelle jongens en dure vrouwen. Er wordt tegenwoordig veel geld verdiend in Odessa, en het moet rollen.

Presentatie: Jan Leyers

De weg naar het avondland - Georgië - Rusland

Jan Leyers trekt door Georgië, een voormalige Sovjet-republiek in de Kaukasus, en het geboorteland van Stalin. De Sovjet-dictator speelt dan ook een belangrijke rol. Jan belandt via Tblilisi en Gori uiteindelijk in Stalingrad (nu Wolgograd). In Georgië worden tientallen talen gesproken waarvan sommige tot de oudste van de wereld behoren en waarvan sommige met uitsterven zijn bedreigd. Eén van die talen is het Udi. Jan gaat naar een dorpsschool waar de onderwijzer een eenzame strijd voert om het Udi van de ondergang te redden.

In de buurt van de hoofdstad Tbilisi heeft Jan een afspraak met vader Lazare, de woordvoerder van het hoofd van de Georgische kerk. Georgië maakt moeilijke tijden door. Het land zit economisch aan de grond en leeft op gespannen voet met buurland Rusland. De Georgiërs zouden zich graag van de Russische invloed onttrekken en volwaardige Europeanen worden, maar de poort naar het Westen blijft voorlopig dicht. Een dalend geboortecijfer en een jonge bevolking die wegtrekt, zorgen voor pessimisme. Vader Lazare ziet de toekomst van zijn land somber in.

De volgende ochtend trekt Jan verder naar Gori, een provinciestadje ten westen van Tbilisi. Van Gori zou nooit iemand gehoord hebben als hier niet de beroemdste Georgiër aller tijde geboren was. Jozef Stalin schopte het van schoenmakerszoon tot secretaris-generaal van de communistische partij en stond bijna 30 jaar aan het hoofd van de Sovjet-Unie. Stalin maakte van zijn land een supermacht, maar voerde een schrikbewind en liet miljoenen van zijn onderdanen gevangen zetten, deporteren of terechstellen. In het Stalinmuseum van Gori vind Jan over die wandaden echter niets terug. Hier is vadertje Stalin nog altijd de held van de natie. Ook voor Valeri, een vaste bezoeker. Hij vertelt vol nostalgie over Stalins grootste verwezelijkingen: de industrialisering van de Sovjet-Unie en zijn overwinning op Nazi-Duitsland. Valeri neemt Jan mee naar het centrale plein van Gori waar nog steeds een standbeeld van Stalin staat. Hij toont Jan de sporen van recent vandalisme. Wanneer enkele jongeren opduiken, ontstaat er een stevige discussie over de verdiensten en wandaden van Stalin. Jan heeft een afspraak met Jacob Dzjoegashvili, de achterkleinzoon van Jozef Stalin. Jacob verdedigt de erfenis van Stalin met vuur. Hij is ervan overtuigd dat Stalin vermoord werd en dat de Sovjet-Unie vernietigd werd door een zeer goed gepland complot.

Daarna trekt Jan verder naar Wolgograd, het vroegere Stalingrad. Met een indrukwekkende militaire parade herdenken ze daar de overwinning op Nazi-Duitsland. De oudstrijders lopen fier door de straten en worden door alle toeschouwers bedankt voor hun inzet voor het vaderland. Het patriottisme blijkt bij de jonge generatie Russen nog even sterk aanwezig te zijn als bij de oudstrijders. De vijanden van Rusland zijn gewaarschuwd: over volk en vaderland wordt ook door de jongste generaties niet luchtig gedaan.

Presentatie: Jan Leyers.

De weg naar het avondland - Armenië - Georgië

Jan Leyers is gearriveerd in Armenië, een land op de grens tussen Azië en Europa. Bijna 70 jaar lang was Armenië een Sovjetrepubliek. In 1991 scheurde het zich los van Moskou en werd het onafhankelijk. Armenië is een jonge staat, maar het Armeense volk heeft een lange en tragische geschiedenis. Op een heuvel, die over de hoofdstad Jerevan uitkijkt, staat het genocidenmonument, dat de zwartste bladzijde uit de Armeense geschiedenis herdenkt. Tijdens de eerste wereldoorlog kwamen in het Ottomaanse Rijk anderhalf miljoen Armeniërs om het leven. De Turken beschouwden de christelijke Armeniërs als handlangers van de westerse geallieerden en besloten hen te elimineren. De genocide zelf is in Armenië een blijvend trauma, maar bijna net zo erg vinden de Armeniërs dat de Turken niet willen erkennen dat het om volkerenmoord ging. In een buitenwijk van Jerevan heeft Jan een afspraak met Vergine Svazlyan en haar dochter Knarik, twee geschiedkundigen die de Armeense volkerenmoord onder de aandacht proberen te houden.

In Armenië duurt het nooit lang voor je op een gevoelig symbool van de Armeense natie stuit. Als Jan op de markt in Jerevan om zich heen kijk, lijkt het alsof schilders hier maar één onderwerp hebben: de berg Ararat. Volgens de legende strandde de ark van Noach na de Zondvloed op de Ararat. Noach en zijn familie waren de enige overlevenden en bevolkten de aarde weer van nul af aan. Daarom beschouwen de Armeniërs zichzelf als het oudste volk ter wereld en de Ararat als een heilige berg. Met de Armeense heilige berg Ararat is er één probleem: hij ligt niet meer in Armenië. Sinds de grens zeventig jaar geleden werd hertekend, bevindt de Ararat zich op het grondgebied van erfvijand Turkije. Net over de grens.

Na een tocht door een woest en overweldigend landschap komt Jan aan in Gyumri, een stad die zich nog altijd niet heeft hersteld van de ramp die haar twintig jaar geleden overkwam. Op 7 december 1988 legde een zware aardschok Gyumri in puin. Van de grote textielfabrieken die tienduizenden mensen tewerkstelden, bleef niets over.

De volgende dag steekt Jan de grens met Georgië over. Hij komt aan in Akhalkalaki, een stadje dat er even vreemd uitziet als het klinkt. In de lobby van het hotel ontmoet hij Tsiala Aslanyan, een 23-jarige journaliste. Tsiala laat ons kennismaken met een vreemd plaatselijk gebruik. Het meisje van je dromen kidnappen om er vervolgens mee te trouwen, is in deze uithoek van Georgië namelijk doodnormaal.

Presentatie: Jan Leyers.